देश 2 MIN READ

एवरेस्ट ग्लेशियर पिघला रहा है इंसानी पेशाब से

शोध में पाया गया कि बेस कैंप की गतिविधियां ग्लेशियर पिघलाने में योगदान दे रही हैं

माउंट एवरेस्ट के खुम्बू ग्लेशियर पर इंसानी गतिविधियों से पिघलाव बढ़ रहा है। नेपाल और अमेरिका के वैज्ञानिकों ने बताया कि बेस कैंप में पर्वतारोहियों के पेशाब से निकलने वाली गर्मी ग्लेशियर की बर्फ पिघलाने में भूमिका निभा रही है।
AI सार

माउंट एवरेस्ट के खुम्बू ग्लेशियर पर बेस कैंप में पर्वतारोहियों के पेशाब से निकलने वाली गर्मी से बर्फ पिघलने की मात्रा बढ़ रही है, लेकिन यह ग्लेशियर पिघलने का मुख्य कारण नहीं है। ग्लेशियर पिघलाव का लगभग 94 फीसदी हिस्सा बेस कैंप पर इस्तेमाल होने वाले ईंधन से उत्पन्न गर्मी के कारण होता है। वैज्ञानिकों ने बेहतर कचरा प्रबंधन और सौर ऊर्जा का उपयोग बढ़ाने पर जोर दिया है।

AI-निर्मित सार · पूरी ख़बर से पुष्टि करें

माउंट एवरेस्ट और खुम्बू ग्लेशियर
माउंट एवरेस्ट और खुम्बू ग्लेशियर / प्रतीकात्मक चित्र · निहारिका टाइम्स

निहारिका टाइम्स को Google पर अपना पसंदीदा सोर्स बनाए

Follow us on Google

माउंट एवरेस्ट के खुम्बू ग्लेशियर पर इंसानी गतिविधियों से पिघलाव बढ़ रहा है। नेपाल और अमेरिका के वैज्ञानिकों ने बताया कि बेस कैंप में पर्वतारोहियों के पेशाब से निकलने वाली गर्मी ग्लेशियर की बर्फ पिघलाने में भूमिका निभा रही है।

शोध में सामने आया है कि 2023 के चढ़ाई सीजन में बेस कैंप पर रोजाना करीब 6,766 लीटर पेशाब जमा हुआ। खिम लाल गौतम और सहयोगियों ने बताया कि पेशाब अपने साथ इतनी गर्मी लेकर आता है कि इससे करीब 154 टन बर्फ पिघल गई। हालांकि, शरीर से निकला पेशाब ठंडा होने पर उसकी गर्मी का केवल एक छोटा हिस्सा ही बर्फ तक पहुंचता है।

वैज्ञानिकों ने स्पष्ट किया कि इंसानी पेशाब ग्लेशियर पिघलने का सबसे बड़ा कारण नहीं है। बेस कैंप पर इस्तेमाल होने वाला ईंधन ग्लेशियर के लिए कहीं बड़ा खतरा है। खाना पकाने, गर्मी और बिजली के लिए इस्तेमाल हुए ईंधन से पैदा होने वाली गर्मी ग्लेशियर पिघलाव के करीब 94 फीसदी हिस्से के लिए जिम्मेदार है, जबकि पेशाब का योगदान करीब 6 फीसदी है।

एवरेस्ट बेस कैंप खुम्बू ग्लेशियर के ऊपर बनाया गया है, जहां किचन, शॉवर, जनरेटर और वाई-फाई जैसी सुविधाएं उपलब्ध हैं। कुछ जगहों पर फर्श को गर्म रखने की व्यवस्था भी होती है, जो जमीन के तापमान को बढ़ाकर ग्लेशियर के पिघलने की रफ्तार तेज करती है।

शोधकर्ताओं ने चेतावनी दी है कि हिमालय के अन्य क्षेत्रों की तुलना में यह क्षेत्र तेजी से गर्म हो रहा है। 2019 में प्रकाशित एक अध्ययन के अनुसार, वर्ष 2000 के बाद बर्फ का नुकसान उससे पहले की अवधि की तुलना में दोगुना हो गया है। यहां तापमान करीब 0.28 डिग्री सेल्सियस प्रति वर्ष की दर से बढ़ रहा है।

शोध टीम ने बेस कैंप को मौजूदा जगह से हटाने के विकल्पों पर भी विचार किया है। उन्होंने दक्षिण-पश्चिम में दो संभावित नई जगहों की पहचान की है, लेकिन वहां कैंप बनाने से पर्यावरणीय नुकसान और आपदा का खतरा हो सकता है। इसके अलावा, नई जगह पर कैंप ले जाने में कई लॉजिस्टिक समस्याएं भी सामने आ सकती हैं।

शोधकर्ताओं ने बेहतर कचरा प्रबंधन और सौर ऊर्जा पर निर्भरता बढ़ाने की जरूरत बताई है। साथ ही, इंसानी गतिविधियों से पैदा होने वाली गर्मी को नियंत्रित करना भी आवश्यक होगा।

इस मामले को लेकर वह न्यायालय का दरवाजा खटखटाएंगी

सांसद
Member Access

50 free articles left today

0 of 50 free reads used today.

Go Unlimited
📲 हमसे जुड़ें ताज़ा खबरें सीधे आपके फोन पर — तुरंत, मुफ़्त
Telegram Channel

पाठकों की पसंद

सबसे ज़्यादा पढ़ी गईं

01 क्राइम बिलासपुर में रेलवे ठेकेदार के सुपरवाइजर की सिर कुचलकर हत्या
Trust & Transparency

How this story was handled

Published5 सितंबर 2026, 20:04 IST IST
Last updated5 सितंबर 2026, 20:04 IST IST
Latest newsroom actionnewsdesk-bot (section_editor)
Story lifecyclePublish
Methodology

How to read this report

Coverage is filed under देश and aligned with that desk's editorial standards.
Update Log

Recent newsroom changes

The Editorial Desk published this story as published

Continuing Coverage

More on this story

Latest context and follow-up reading from देश.

देश

सर्वेश कुशवाहा बने काशी क्षेत्रीय उपाध्यक्ष, कार्यकर्ताओं ने किया स्वागत

देश

गौराबादशाहपुर में जनपद स्तरीय भारोत्तोलन प्रतियोगिता संपन्न

दुनिया

नेपाळच्या परराष्ट्र मंत्र्याने भारताकडून नुकसानभरपाईची मागणी नाकारली

दुनिया

1259 Deaths in Nepal Floods, India Begins DNA Identification Preparation

मौसम

हिमालय में जलवायु परिवर्तन से बाढ़ का खतरा बढ़ा

Recommended Stories

More from देश
गौराबादशाहपुर में जनपद स्तरीय भारोत्तोलन प्रतियोगिता संपन्न
देश
इससे जुड़ी ख़बरें

गौराबादशाहपुर में जनपद स्तरीय भारोत्तोलन प्रतियोगिता संपन्न

न्यूज़ डेस्क 5 सितंबर 2026
नेपाळच्या परराष्ट्र मंत्र्याने भारताकडून नुकसानभरपाईची मागणी नाकारली
दुनिया
इससे जुड़ी ख़बरें

नेपाळच्या परराष्ट्र मंत्र्याने भारताकडून नुकसानभरपाईची मागणी नाकारली

न्यूज़ डेस्क 4 सितंबर 2026
1259 Deaths in Nepal Floods, India Begins DNA Identification Preparation
दुनिया
इससे जुड़ी ख़बरें

1259 Deaths in Nepal Floods, India Begins DNA Identification Preparation

न्यूज़ डेस्क 4 सितंबर 2026
हिमालय में जलवायु परिवर्तन से बाढ़ का खतरा बढ़ा
मौसम
इससे जुड़ी ख़बरें

हिमालय में जलवायु परिवर्तन से बाढ़ का खतरा बढ़ा

न्यूज़ डेस्क 3 सितंबर 2026

पाठकों की पसंद

सबसे ज़्यादा पढ़ी गईं

01 क्राइम बिलासपुर में रेलवे ठेकेदार के सुपरवाइजर की सिर कुचलकर हत्या

Comments

0 threads
Join the discussion
Staff comments are highlighted. Verified readers receive a trust badge.
Sign in to comment

No approved comments yet. Start the discussion.