સુપ્રીમ કોર્ટએ કહ્યું: કંપની પર કેસ માટે કર્મચારીનું નામ જરૂરી નથી

સુપ્રીમ કોર્ટએ કંપનીઓ વિરુદ્ધ ફોજદારી મામલાઓમાં મોટું નિર્ણય આપ્યો છે. આ નિર્ણય દવા કંપની સનોફી ઇન્ડિયા લિમિટેડના મામલામાં આવ્યો છે.

નિણયનો સારાંશ

જસ્ટિસ જેબી પારદીવાલા અને જસ્ટિસ મનોજ મિશ્રાની બેચે સનોફી ઇન્ડિયા લિમિટેડની અપીલ ખારિજ કરી. આ મામલો ભાભા પરમાણુ સંશોધન કેન્દ્ર માટે દવાઓની ખરીદી સાથે જોડાયેલું સીએબી કેસ છે. આરોપપત્રમાં કંપનીના કોઈ કર્મચારી અથવા અધિકારીને આરોપી બનાવવામાં આવ્યો નહોતો, પરંતુ કોર્ટએ કહ્યું કે આ પોતે ફોજદારી કાર્યવાહી બંધ કરવાનો આધાર બની શકતો નથી.

કંપનીની ફોજદારી જવાબદારી તેના કામ, નિર્ણયો અને વ્યવહારો સાથે જોડાયેલી હોય છે, જેના માટે કોઈ ખાસ વ્યક્તિની ઓળખ જરૂરી નથી. કોર્ટએ જણાવ્યું કે કઈ વ્યક્તિને કંપની સાથે જોડવું તે ટ્રાયલ દરમિયાન નિર્ધારિત થશે.

સુપ્રીમ કોર્ટએ આ પણ કહ્યું કે કંપનીઓને ફોજદારી કાર્યવાહી બંધ કરવા માટે સામાન્ય નિયમોમાં કોઈ વિશેષ છૂટ નથી. હકીકતમાં, કંપની પર કેસ ત્યારે જ ચાલે શકે છે જ્યારે ગુનો એવી પ્રકૃતિનો હોય કે જેમાં વ્યક્તિગત દુર્ભાવનાપૂર્ણ મનશા જરૂરી હોય અને કંપની તે ગુનો કરી શકે.

કાનૂની વ્યાખ્યા અને મેનસ રિયા

નિણયમાં કોર્ટએ 'મેનસ રિયા'ની વ્યાખ્યા કરી, જેનો અર્થ છે કે કોઈ વ્યક્તિની માનસિક સ્થિતિ કે ઇરાદો શું હતો. જો ઇરાદો ખરાબ હોય તો કાયદો તેને મેનસ રિયા માનીને સજા આપે છે. કોર્ટએ કહ્યું કે શરૂઆતના તબક્કામાં આસપાસના તથ્યો અને પરિસ્થિતિઓથી મેનસ રિયાનો અંદાજ લગાવી શકાય છે.

ન્યાયાલયએ જણાવ્યું કે મેનસ રિયા ગુનાઓમાં કોર્પોરેટ ફોજદારી જવાબદારી સંબંધિત પ્રશ્નો ખૂબ જ મુશ્કેલ હોય છે. તેથી કોઈ કંપની વિરુદ્ધ ફોજદારી કેસ ચલાવવા માટે જરૂરી નથી કે તપાસના શરૂઆતના તબક્કામાં તે વ્યક્તિની ઓળખ હોય, જેના કૃત્ય અને માનસિક સ્થિતિને કંપની સાથે જોડવામાં આવી રહી છે.

ન્યાયાલયની પ્રક્રિયા અને આગળની જરૂરિયાત

સુપ્રીમ કોર્ટએ ત્રણ તબક્કાનો નવો ક્રમબદ્ધ માળખો રજૂ કર્યો છે, જેના હેઠળ નક્કી થશે કે કોઈ વ્યક્તિના કૃત્ય અને તેની ફોજદારી મનશાને કંપની સાથે કેવી રીતે જોડવું. આ સમગ્ર ક્ષેત્રના કાયદામાં સુધારો અને સમીક્ષા કરવાની જરૂર પડી શકે છે.

નિણયમાં ન્યાયમૂર્તિ જેબી પારદીવાલાએ 98 પાનાંમાં કંપનીઓની ફોજદારી જવાબદારી સંબંધિત કાયદા અને સિદ્ધાંતોની વિગતવાર વ્યાખ્યા કરી છે.

કોર્ટએ આ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે કંપની પર ત્યારે જ કેસ નહીં ચાલે જ્યારે ગુનામાં ફક્ત જેલની સજા હોય અથવા ગુનાની પ્રકૃતિ એવી હોય કે જેમાં વ્યક્તિગત દુર્ભાવનાપૂર્ણ મનશા જરૂરી હોય અને કંપની તે ગુનો કરી ન શકે.

મામલાનો પૃષ્ઠભૂમિ

આ મામલો દવા બનાવતી કંપની સનોફી ઇન્ડિયા લિમિટેડ સાથે જોડાયેલો છે. કંપનીએ કર્ણાટક હાઈકોર્ટના આદેશને પડકાર કર્યો હતો, જેમાં તેના વિરુદ્ધ ચાલી રહેલી ફોજદારી કાર્યવાહી બંધ કરવાની ના કરી હતી.

સીએબીએ આરોપ લગાવ્યો હતો કે ભાભા પરમાણુ સંશોધન કેન્દ્રના એક અધિકારીએ સનોફી ઇન્ડિયાની સાથે મળીને મોંઘા દરે દવાઓ ખરીદી અને તેના બદલામાં લાંચ આપી. કંપનીએ દાવો કર્યો હતો કે તેના વિરુદ્ધ ફોજદારી કેસ ચલાવી શકાતો નથી કારણ કે તેની પોતાની કોઈ ફોજદારી મનશા ન હોઈ શકે અને દોષી ઠેરવાયા પર કંપનીને જેલ પણ ન મોકલી શકાય.

સુપ્રીમ કોર્ટએ આ દલીલને ખારિજ કરી દીધી.

કોઈ કર્મચારીનું નામ આરોપી તરીકે ન હોવું, પોતે કંપની વિરુદ્ધ કેસ બંધ કરવાની કારણ નથી બની શકતું

સુપ્રીમ કોર્ટ

આરોપપત્રમાં પ્રથમ નજરે બતાવવું જોઈએ કે ગુનો કંપનીએ પોતે કર્યો છે

સુપ્રીમ કોર્ટ